آشنایی با سلاحهای شیمیایی و اقدامات امداد و کمکهای اولیه در مواجهه با اثرات آن

جنگ‌افزارهای شیمیایی ابزارها یا موادی هستند که به وسیله آن‌ها انسان‌ها و یا موجودات زنده را هدف قرار می‌دهند. در اثر تماس مستقیم این مواد با هر قسمت از بدن جاندار، بدن وی آلوده شده و جاندار به انواع بیماری‌های عمومی و یا انحصاری آن ماده مبتلا می‌شود. این مواد میتوانند به صورت جامد، مایع و یا گاز استفاده شوند.

به عبارت دیگر عوامل شیمیائی به ترکیباتی اطلاق می‌گردد که در صورت کاربرد مؤثر علیه انسان، حیوان یا گیاه، منجر به مرگ یا ضایعات قابل توجه دائمی یا موقتی در ساختار اندامی آنها می‌شود.

جنگ‌افزارهای شیمیایی از نظر نظامی به ۶ گروه سمی و کشنده، ناتوان‌کننده، استفاده برای کنترل اغتشاش‌ها، دودزا، ضد گیاه و شعله‌ها و آتش‌زا تقسیم می‌شوند.

درباره گاز اعصاب VX

گاز وی. اكس یكی از خطرناكترین تركیبات شیمیایی می‌باشد كه توسط انسان ساخته شده است و مورد استفاده آن در سلاحهای شیمیایی می‌باشد. از نظر ظاهری این گاز همانند روغنی كم رنگ می‌نماید.

گاز وی. اكس (VX) در آزمایشگاه تحقیقاتی سلاحهای پروتون دان واقع در شهر ویلت شر انگلیس در سال 1952 ساخته شد و اثرات وحشتناك و مخرب آن مورد مطالعه قرار گرفت. دولت انگلیس فن‌آوری تولید این سلاح شیمیایی (VX) را در اختیار ایالات متحده قرار داد و در مقابل آن فن‌آوری سلاحهای هسته‌ای حرارتی را دریافت نمود.

فرمول شیمیایی این ماده CH3CH2-P(O)CH-SCH2CH2N(C3H7)2 می‌باشد و علی‌رغم نام متداول آن كه گاز وی‌. اكس می‌باشد این تركیب معمولاً به صورت مایع می‌باشد. این تركیب دارای خواص فیزیكی مانند نقطه تبخیر بسیار پایین ، بی‌بو و خاصیت چسبندگی بسیار قوی می‌باشد و نوعی از آن نیز تولید شده است كه دارای چنان خاصیت چسبندگی می‌باشد كه تقریباً پاك كردن آن از سطحی كه با آن در تماس بوده است را غیرممكن می‌سازد.

وی‌. اكس با آنزیم‌هایی كه لازمه فعالیت سیستم عصبی بدن می‌باشد تركیب شده و آنها را نابود می‌سازد، بنابراین می‌توان این نتیجه را گرفت كه VX سیستم عصبی را از بدن مجزا و اعصاب بدن را از كنترل خارج می‌نماید.

پادزهر وی. اكس آتروپین می‌باشد. اگر چه آتروپین خود نیز سمی بسیار مهلك می‌باشد اما وی. اكس و آتروپین باعث خنثی سازی یكدیگر می‌شوند.

خاصیت چسبندگی این ماده استفاده استراتژیك آن را جهت استفاده برای از كار انداختن پایگاه‌ها و یا فرودگاه‌های دشمن میسر می‌سازد. این چسبندگی بسیار قوی باعث مرگ نیروهایی می‌شود كه قصد استفاده از پایگاههای هوایی و یا پادگان‌های آلوده به وی‌.اكس را داشته باشند و حرف «V» كه پیشوند اسم آن می‌باشد به معنای ماندگاری درازمدت می‌باشد كه آن را بسیار خطرناك‌تر از گازهای اعصاب دیگر (سریG) مانند تابون (GA) و یا سارین (GB) می نماید.

تابون (GA) و یا سارین (GB به سرعت تجزیه می‌شوند. مایع وی. اكس از طریق پوست و چشم قربانی به سرعت جذب شده و پس از یك تا 2 ساعت باعث مرگ وی می‌گردد و زمانی كه از آن به صورت اسپری (قطرت كوچك همانند حشره‌كش‌ها) استفاده ‌گردد تقریباً به صورت آنی باعث مرگ می‌گردد و چنانچه این تركیب استنشاق گردد مرگ را به همراه خواهد داشت منتهی در دراز مدت .

مقدار مصرف مرگ آور آن (LD-50) می‌تواند mg10 باشد.(LD-50 جهت یك انسان 65-60 كیلویی حدود mg2 می‌باشد ) وی‌. اكس با آنزیم‌هایی كه لازمه فعالیت سیستم عصبی بدن می‌باشد تركیب شده و آنها را نابود می‌سازد، بنابراین می‌توان این نتیجه را گرفت كه VX سیستم عصبی را از بدن مجزا و اعصاب بدن را از كنترل خارج می‌نماید.  پادزهر وی. اكس آتروپین می‌باشد. اگر چه آتروپین خود نیز سمی بسیار مهلك می‌باشد اما وی. اكس و آتروپین باعث خنثی سازی یكدیگر می‌شوند. استفاده از آتروپین باعث جداسازی وی.اكس از آنزیم‌های سیستم عصبی می‌شود. آتروپین باید به رگ دست و یا عضله تزریق گردد و در مواردی كه VX به صورت گاز استفاده شده است آتروپین باید مستقیماً داخل عضله قلب تزریق گردیده تا سریعاً وارد گردش خون گردد. استفاده از لباس جلوگیری از آلودگی شیمیایی و ماسك در مورد حملات موشكی آلوده به VX لازم می‌باشد.

 این تركیب دارای خواص فیزیكی مانند نقطه تبخیر بسیار پایین ، بی‌بو و خاصیت چسبندگی بسیار قوی می‌باشد و نوعی از آن نیز تولید شده است كه دارای چنان خاصیت چسبندگی می‌باشد كه تقریباً پاك كردن آن از سطحی كه با آن در تماس بوده است را غیرممكن می‌سازد.

طبق آخرین اطلاعات از خواص كشنده گاز وی. اكس و ترین بر حسب قابلیت های خود تا به امروز به صورت گسترده استفاده نگردیده است و دلیل آن مرگ باری این گاز می‌باشد كه چنانچه جهت وزش باد تغییر كند وی. اكس به طرف نیروها و یا استحكامات خودی رانده شده و باعث مرگ آنها خواهد گشت.

چنانچه وی.اكس جهت نابودی دشمن مورد استفاده قرار گیرد می‌توان آغازگر یك سری حملات متقابل هسته‌ای گردد و دلیل آن طبقه‌بندی VX به عنوان سلاح كشتار جمعی است كه از منطقه اصابت پخش و منجر به مرگ هر جانداری در مسیر خود می‌گردد.

 فقط كشورهای آمریكا، فرانسه و روسیه دارای تركیب VX می‌باشند و انگلستان پس از دریافت فن‌آوری سلاحهای حرارتی هسته‌ای پروژه‌های خود را در ارتباط با وی.اكس متوقف نمود. باید توجه داشت تا به امروز مدرك جامدی دال بر استفاده از VX به دست نیامده است اما مستندات موجود نمایانگراستفاده صدام حسین در طی سالهای 1988-1980 در طی [دفاع مقدس] جنگ ایران و عراق بر علیه [رزمندگان اسلام] نیروهای ایرانی بسیار قوی می‌باشد و در كنار آن نیز می‌توان از استفاده احتمالی VX در حمله به كردهای عراق در شهر حلبچه نیز نام برد كه منجر به كشته شدن حداقل 5000 نفر و مشكلات زیست محیطی و بهداشتی عدیدی گردید.

پیشینه سلاح های شیمیایی

جنگ‌افزارهای شیمیایی از جمله قیر، روغن‌ها، نفت، آتش یونانی، ناپالم، اسیدها، آرسنیک‌ها و غیره از دوران قدیم مورد مصرف قرار گرفته‌اند. برای نمونه اسپارتان‌ها در جنگ پله پونز (سال‌های ۴۳۱ تا ۴۰۴ پیش از میلاد) اسیدهای گوگردی (از جمله دی‌اکسید سولفور) به‌کار می‌بردند.

طی جنگ جهانی اول برای نخستین بار افزارهای مدرن جنگ شیمیایی، بخصوص توسط آلمان‌ها، ساخته و به‌کار گرفته شد. این اعمال با اسید پاشی و پخش ساده گازهای کشنده مانند کلر آغاز شدند تا اینکه بعدها بتوانند با پرتاب این مواد به راه دور نفرات بیشتری از سربازان دشمن را نابود کنند. آلمان‌ها پیوسته پیشرو این صنعت بوده و تاکنون مانده‌اند. در جریان جنگ اول جهانی کاربرد بیش از ۱۲۴ هزار تن مواد شیمیایی موجب مصدوم شدن حدود یک میلین نفر و کشته شدن بین از یکصد هزار سرباز از طرفین جنگ گردید.

پس از پایان جنگ اول جهانی و با تصویب پروتکل ۱۹۲۵ ژنو توسط بیشتر کشورهای دنیا، کاربرد این سلاح ممنوع گردید.

استفاده از این سلاح در جنگ ایران و عراق

با وجود تصویب پروتکل ۱۹۲۵ ژنو رژیم عراق در طول جنگ ایران و عراق با نقض این معاهده بین‌المللی وسیعترین حملات شیمیایی پس از جنگ جهانی اول را مرتکب شد.

صدام حسین از سال ۱۹۸۴ به بعد بطور گسترده از تابون استفاده می‌کرد، اما این ماده گران بود و پیدا کردن مواد لازم برای ساخت آن هم سخت بود او بعدها بیشتر به سراغ گاز وی ایکس رفت که قدرت و دوام بیشتری داشت. او در سال ۱۹۸۸ حدود ۴ تن از این گاز را در اختیار داشت. اما ماده شیمیایی که در حجم وسیع‌تری در دسترس او قرار داشت، گاز سارین بود. صدام حسین به گاز خردل هم علاقه داشت، چرا که این گاز اثرات درازمدتی نظیر کوری، انواع سرطان، ناباروری و نقص عضوهای پیش از تولد داشت.

بر اساس گزارش‌های بازرسان سازمان ملل متحد از سال ۱۹۸۴ تا ۱۹۸۸ در موارد متعددی از گاز خردل و نیز عوامل اعصاب علیه رزمندگان ایرانی و غیر نظامیان ساکن روستاها و شهرهای مرزی ایران استفاده شد.

رژیم صدام همچنین در جریان عملیات انفال علیه مناطق کردنشین شمال عراق حملات شیمیایی وسیعی را علیه مردم این مناطق انجام داد که حمله شیمیایی به حلیچه در مارس ۱۹۸۸ و کشتار بیش از پنج هزار نفر از مردم این شهر از آن جمله است.

در جنگ ایران و عراق شرکت‌های آلمانی بزرگترین صادر کننده جنگ‌افزارهای شیمیایی و یا تحهیزات و کارخانه‌های ساخت این سلاحها به عراق بودند. البته آمریکا، فرانسه، هلند، انگلیس، شوروی و غیره هم در صدور غیر قانونی مواد اولیه ساخت این سلاحها و یا سایر تجهیزات مرتبط به عراق نقش مهمی داشتند.

این حملات شیمیایی منجر به مصدوم شدن بیش از یکصد هزار نفر در ایران گردید که بسیاری از آنان هنوز به عوارض و بیماری‌های ناشی از مصدومیت شیمیایی مبتلا هستند و نیازمند مراقبت‌های پزشکی هستند.

اقدامات امدادی و کمکهای اولیه لازم در مواجهه با حملات شیمیایی

اقدامات حفاظتي و كمكهاي اوليه در رابطه با سلاحهاي شيميايي مهمترين و اقدام حفاظتي و كمك اوليه براي مصدوميني كه در برابر اين نوع سلاحها قرار گرفته اند, ماسك و لباس ايمني ميباشد. 

الف) ماسك ايمني: ماسك ايمني از بهترين وسايل ايمني به شمار مي رود و به هر رزمنده اموزش لازم جهت به كارگيري اين وسيله داده مي شود.

ب) لباس ايمني: لباس ايمني شامل سه قسمت است: 

1) يك دست لباس رو ( بلوز و شلوار ) كه محافظ در برابر مواد شيميايي است. 
2) كفش محافظ شيميايي
3) دستكش محافظ شيميايي 

ج) پادزهرها: قرصهاي مخصوص محافظت در برابر عامل اعصاب (پريدوستيگماين), جعبه مخصوص الودگي زدايي از پوست(M258A1) و جعبه پادزهر گازهاي اعصاب از ديگر وسايل حفاظتي در برابر عوامل شيميايي مي باشند كه هر فردي كه در برابر اين گازها قرار ميگيرد بايد در اختيار داشته باشد.

دفاع غير نظامي:

چنانچه وسايل ايمني ذكر شده فوق در دسترس شما قرار ندارد بايد از وسايلي استفاده كنيد كه خودتان انرا تهيه مي كنيد. وسايل مورد نياز: 

1) كيسه نايلوني ضخيم به اندازه حجم بدن

2) كيسه نايلوني ضخيم و شفاف به اندازه حجم سر

3) دستكش نايلوني

4) باند زخم بندي

5) زغال

6) جوش شيرين

7) كش

8) پوتين

طرز تهيه وسايل ايمني: 

الف) كيسه نايلوني را مانند لباس دوخته و آن را بر تن كنيد. چنانچه بادگير و يا لباس چرمي و يا ريز بافت داريد مي توانيد از انها استفاده كنيد.در هنگام دوخت دقت كنيد كه حتي المقدور گاز شيميايي نتواند از ان عبور كند. 

ب) كيسه نايلوني ضخيم و شفافي را كه به اندازه سر شماست روي سر خود قرار داده و دقيقا در مقابل دهان بيني يك يا دو سوراخ در ان ايجاد كنيد.( توجه شود اين كيسه بايد يك تكه بوده و نبايد دوخته شود و يا اينكه سوراخ ديگري داشته باشد) 

ج) چند لايه باند زخم بندي را روي هم قرار داده و به اندازه حجم دهان و بيني خود قيچي كنيد.(توجه داشته باشيد چند سانتيمتر بيشتر از سطح دهان و بيني شما باشد) زغالي را كه قبلا اماده كرده ايد كاملا خرد كرده و به صورت دانه هاي ريز در اوريد: زغال خرد شده را درون يك باند زخم بندي طوري قرار دهيد كه يك لايه محافظ در برابر ورود هواي الوده تشكيل دهد.مي توانيد به جاي اين ماسك از ماسك طبي به علاوه يك لايه زغال خرد شده كه در باند زخم بندي قرار گرفته استفاده كنيد. 

د) يك بطري را به اندازه سه چهارم اب بريزيد . سپس پودر جوش شيرين را در ان ريخته و بهم بزنيد و سپس مجددا اين عمل را تكرار كنيد تا موقعي كه ديگر جوش شيرين در اب حل نشود و رسوب توليد نمايد در اينجا محلول جوش شيرين اماده است طرز استفاده از وسايل ايمني ذكر شده: 

1) در هنگام حمله شيميايي نفس خود را حبس كرده و فورا كيسه نايلوني مخصوص را بر سر خود گذاشته و ماسك را بر روي بيني و دهان خود قرار دهيد و دقت كنيد هوا از اطراف ان وارد دهان و بيني شما نشود .

2) دستكش هاي نايلوني را به دست كرده و كش دور دست را بيندازيد.

3) مقداري محلول جوش شيرين روي ماسك ريخته و ان را خيس كنيد.

4) لباس هاي نايلوني را بر تن كرده و پاچه ها و استين ها را كش بيندازيد.

5) پوتين را بپوشيد و كش پاچه شلوار را روي ان بيندازيد.

نجاتگر تهران